Yazı Detayı
06 Şubat 2018 - Salı 00:14
 
Çağdaşlaşmak 2
Latif BAYHAN
 
 

Lale Devrinde başlatılan Çağdaşlaşma akımı sonuçlarını 3. Selim zamanında yani yaklaşık 80 yıl sonra vermeye başlamıştır. İlk defa batı uygarlığının önemli olan farklı yanları sezilmeye başlanmış, Bilgisizlik ve taassup karşıtı olan bilim ve aydınlanma ayırımı yapılmaya başlanmıştır.

Bu çağdaşlaşma hareketleri başarılı oldu mu? Hayır!... Bakınız bu başarısızlığı Cevdet Paşa nasıl anlatıyor. “Yapının temeline bakılmayarak tavanın süslenmesine özenildi. Avrupada başlıyan fenlerin ve sanatların yayılmasına çalışmak gerekirken uygarlık nehirlerinin getirdiği çerçöpe, israf ve sefahata aldanıldı... Halk, yüksek tabakanın bu gidişinden nefret ederek her türlü yenilikten ürkmeye yeni yöntemlerle yapılan her şeyi kötü görmeye başladı. 3. Selim, devletin ıslaha muhtaç olduğunu görerek usul ve füruğun yenilenmesine, özellikle nizam ordusu kurulmasına kesin karar vermişti... Lakin, asıl devletin kendi sivil düzeni bozuktu. Devlet her parçasında köklü reformlara muhtaçtı”. Cevdet Paşa, adı verilmeyen bir yazarının koyduğu teşhise dayanarak, Osmanlılığın artık sona erdiğini söylemiş “Kısacası, her bir devleti yıkmaya yetecek nedenlerin, hepsi o zamanki durumda meydana gelmişti. Doğal koşullar altında bunların hiç birisinin çaresi yoktu. Bir devletin bu kadar tehlikeli ve bu kadar uçurum kenarlarına geldikten sonra kurtulduğu tarihte görülmemiştir”. Çağdaşlaşma sorunu artık yenileşme işi olmaktan çıkmış, eski rejimin yerini alacak başka bir rejimin temellerini aramak sorunu olacaktır”.

Nizam- Ceditin yıkılışından 1830 lara kadar geçen bocalama süresi eski siyasal rejim yerine yeni bir siyasal sistem arayışı ile geçmiştir. Bu sürede 4. Mustafa iktidara gelerek “Şeri Sözleşme” adı ile anılan bir sözleşme yayımladı. Bu sözleşmede, temel olarak 4 madde vardı. (Sayfa 128)

2. Mahmut’un kılıç kuşanmasından sonra, Bektaşiler, derebeyler ve yeniçeriler birleşerek son savaşlarını vermeye hazırlandılar. 2. Mahmut bektaşi olmayan öteki tarikatları arkasına aldı. Siyasal çatışmaların arkasındaki bu tarikat savaşları sürdü. Yeniçeriliğin kaldırılması olarak anılan “Vak’a-i Hayriye” nin asıl hedefi bazı tarihçilere göre Bektaşiler idi. Bektaşilik bu aldığı ağır darbeden sonra Tanzimat dönemine kadar belini doğrultamamıştı. Fakat ondan sonra Bektaşilik ile Masonluk ve Jön Türklük arasında bağlantılar olduğu şüpheleri hep dile getirilmiştir Cevdet Paşa Vak’a-yı Hayriye için şöyle der. “Sünni tarikat erbabının söz birliği ile vücuda gelmiş olması nedeni ile, hükümet aşırı taassub yolunu tuttu. Sağlam dindarlığın yerini riyakar taassub aldı. Meydan mutaassublara kaldı ve bundan çok büyük zararlar görüldü. Bunun çıkmaz bir yol olduğu görüldü ise de bu tersine yolda çok ileri gidilmişti”.

Çağdaşlaşmak adına 2. Mahmut giriştiği çabalarda doğrudan doğruya kendini örnek yaparak, birazda halkı zorlayarak yürüttüğü söylenebilir. 2. Mahmut’un bu çabaları bu yanı ile Atatürk’ün bir yüzyıl sonraki girişimlerine benzerlik gösterir. Bu tutuma karşı tepkilerde de aynı benzerlik görülmüştür. Giyim kuşam, kişisel dış görünüş, yaşayış tutum ve davranış ile ilgili alanlarda yapılan değişmelerdir. Adalet, yasama ve yürütme ilişkilerinin düzenlenmeye başladığı bu yıllarda eğitim konusunda da yenilikler getirilmiştir. Türk insanının Avrupa insanına benzer görünüşünün Atatürk ile biten tarihi 1830’larda 2. Mahmut ile başlamıştır.

Tanzimat fermanı ile başlayan bu çağdaşlaşma hareketi 1. ve 2. Meşrutiyet dönemi ile kesintili olarak devam etti. Bu dönemin aydınlarının başında Namık Kemal’den bahsetmeden geçmek mümkün değildir. Namık Kemal’in yazınlarında başlıca şu üç soruya cevap arandığını görürüz.

1- Bugünlere gelişin nedenleri nelerdir?

2- Bu gidişi tersine çevirmenin yolları nedir?

3- Gerekli Reformlar nelerdir?

Cevapları ise sırası ile şöyledir.

1- Bugünlere gelişin nedenleri Siyasal ve ekonomiktir.

2- Bu gidişi tersine çevirmenin yolu Eğitimden geçer.

3- Başvurulması gereken reformlar ise Anayasalı ve merkeziyetçi bir devlet rejimi kurmaktır.

 

 
Etiketler: Çağdaşlaşmak, 2,
Yorumlar
Haber Yazılımı